I-                   عهد باستان.

A-    از آغاز تا اپیکور.

2-     هراکلیتوس، پارمنیدس، پروتاگوراس، دموکریتوس

›هراکلیتوس‹ بر خلاف میل عمومی انسانها که به ثبات تمایل دارند[1] و آن را ارج می نهند، به حرکت و دگرگونی توجه دارد. او علت دگرگونی ِ جهان را، ›عقل‹ ِ واحد ( لوگوس) ، کلی (مشترک و عمومی) و ابدی می داند. عقلی که متضادها را در یک جا جمع می کند. عقلی که سرد را به گرم، روشن را به خاموش، و پیر را به جوان تبدیل می کند. عقل ِ هراکلیتوس قانونگذار است. طبق نظر هراکلیتوس، این عقل است که روند ِ ›شدن‹ و حرکت را اداره می کند. او می گوید که تصور هیچ امری بدون ضد ِ آن ممکن نیست. کشف حقیقت یعنی کشف راز ِ همزیستی ِ هر چیز با ضد خودش. بدین تربیت هراکلیتوس اولین فیلسوف دیالکتیک دنیا است.[2] او توانائی ِ شناخت و بیان حقیقت را با نگاهی تازه به قوانین حاکم بر دنیا، پیوند می زند. ›حکمت‹ در مقابل علم که ابزار شناختش تجربه است، از نظر هراکلیتوس چیزی نیست مگر درک منبع این قوانین یا همان عقل واحد و ابدی و مشترک.

›پارمنیدس‹ که پدر وجود شناسی (اونتولوژی)[3] است، مرکز اندیشه ی فلسفی را به ›حقیقت‹ و ›واقعی ‹در برابر نقطه ی مقابل شان که ›گمانیدن‹ و ›نمودن‹ است، اختصاص می دهد. او در بخش اول ِ رساله اش که در قالب مثنوی نوشته شده، سخنان ایزد بانوی  ِ خرد[4] را به عنوان »قلب ِ معصوم ِِ حقیقت ِ تزلزل ناپذیر« و  »یقین مبتنی بر حقیقت« قلمداد می کند و در باب ِ »تعریف و درکی قابل اعتماد از حقیقت« سخن می گوید. او در بخش دوم مثنوی اش به تشریح حیله ی ِ »آراستن مکارانه ی  ِ کلمات« در جهت پنهان کردن ِ قابل اعتماد نبودن گمان یا نمود می پردازد.

پارمنیدس مصرانه ادراک حسی و تجربه را از شناخت ذهنی جدا می داند. او کشف وجود (بخوانید حقیقت) را تنها از طریق تفکر ممکن می داند. از نظر پارمنیدس ادراک ِ ذهنی و وجود ِ درک شده، به محض ادراک در هم حل می شوند.[5] ما در زندگی روزمره به تجربه ی اموری می پردازیم که هر لحظه در حال تغییر اند. پارمنیدس در پی یافتن آن امری ست که تغییر ناپذیر است. آنچه که هر لحظه در حال دگرگونی ست، برای او در حیطه ی وجود قرار نمی گیرد.[6] حقیقت ِ امور همان وجود ِ آنان است. اینکه ‹موجود‹ هر لحظه به جهت تغییر ترکیبات اجزایش کیفیت نوئی می یابد و خود را به گونه ی دیگری برما می نمایاند، اشاره بر ›ناموجود‹ دارد. پارمنیدس ›ناموجود‹ را از طریق خصوصیاتش که همانا تغییر، عدم ثبات، حرکت ، زمان و مکان مندی ست، تعیین می کند. آنچه که واقعن وجود دارد، آن چیزی ست که می ماند؛ این موجود همان »حقیقت ِ تزلزل ناپذیر« است. اینجا موضوع بر سر فرمی از وجود شناختی / شناخت شناختی ِ حقیقت کلی ست: حقیقت با ›موجود‹، تا جائی که آن موجود شناخته می شود، یکی دانسته می شود و به این تربیت ثبات و عدم ِ تغییر را  از شاخص های ضروری ِ وجود ِ حقیقت ِ قابل شناسائی، می شمارد.

تضادِ بین خصوصیات حقیقی ِ موجود و دلایل دروغین و مبتنی بر ادراک ِحسی[7] و گذرایی  که  ما  در  اثبات ›گمان‹ هامان به کار می بریم،  موضوعی است که پس از پارمنیدس هم مطرح بوده. ›پروتاگوراس‹، اولین مولفی که نوشتاری با عنوان ›حقیقت‹ دارد، وجود ِ حقیقتی ِ مطلق را رد می کند و آن را بعنوان امری نسبی و وابسته به ›متعلق شناسائی‹ و ›گماننده‹ بررسی می کند. این گویای اصل »انسان معیار همه چیز است« می باشد که بر اساس آن انسان تنها میزان ِ تعیین این است که امری صدق می کند یا نه.

‹دموکریتوس› بر محور مشی ماتریالیستی ›لوی کیپوس‹ که اتم را ›علت اول‹ می دانست، معیار حقیقت را به نوع  ِ ادراک حسی ما از واقعیت، محدود می داند. او پیرو این نظریه است که کیفیتهایِ حسی، همچون رنگ، صدا و غیره، بخشی از واقعیت نیستند. او چیزی را واقعی می داند که خصلت حقیقی موجود باشد. احتمالن در برابر پروتاگوراس و طرفدارانش او بر این نظر تأکید می کند که بر خلاف ِ امر لذت زا، امر حقیقی و فضیلت در بین همه ی انسانها مشترک است. او همزمان بر پنهان بودن حقیقت / واقعیت بر گمان انسانی تأکید دارد.